Klipdas of konijn

Waarom verruilt de Statenvertaling de klipdas voor een konijn (onder andere Psalm 104)? Een konijn is een knaagdier en de klipdas een herkauwer, dus van een totaal ander soort. Ook kan een konijn geen holen in rotsen maken, zoals klipdassen dat wel degelijk kunnen. En als op dit eenvoudige niveau dingen ‘opeens’ wegvertaald worden, waarom doet men op andere plaatsen dan ogenschijnlijker wél ‘moeilijker’ dan de andere bijbelvertalingen? Ik bedoel het niet verkeerd, maar soms begrijp ik het niet als leek.

Allereerst moeten we opmerken dat het soms niet eenvoudig is om Hebreeuwse dierennamen goed te vertalen. Er zijn nog steeds namen waarvan we niet precies weten welke dieren bedoeld zijn. Bijbelvertalingen maken dan een keuze, maar dat is een benadering. Denk bijvoorbeeld aan de sol’am, de hargol en de chagāv in Leviticus 11:22, waarvan de Statenvertalers schrijven dat ze niet precies weten om welke dieren het gaat. Daarom lieten ze daar de Hebreeuwse woorden onvertaald. Andere Bijbelvertalingen kiezen wel een vertaling, maar die is niet zeker.

Wat de konijnen betreft: het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) meldt dat “konijn” gebruikt wordt voor het Hebreeuwse “sjafān”, dat volgens WNT echter een klipdas is, “die echter evenmin als het konijn herkauwt.” Ik kom daar hieronder op terug. 

De reden dat de Statenvertalers voor “konijn” kozen, is omdat er diverse bronnen uit hun tijd waren die de “sjafān” beschouwden als een konijn. Hierbij is onder andere Luther te noemen, die al zo vertaalde en wiens vertaalkeuze doorwerkte in Nederlandse Bijbelvertalingen. (Bij het vertalen van de Bijbel had Luther de gewoonte de in de Bijbel genoemde uitheemse dieren, die dus niet in Duitsland voorkwamen, aan te duiden met de namen van dieren die er veel op leken. Zo schrijft ds. P. den Butter in zijn boek “Wijsheid in sprekende beelden” over Spreuken 30.) Ook vermeldde het zeer gezaghebbende Hebreeuwse woordenboek van Buxtorf -een van de grootste kenners van het Hebreeuws in die tijd- als eerste betekenis “konijn” en als tweede betekenis “bergmuis”. Precies deze twee keuzes noemen ook de Statenvertalers: als eerste “konijn” (in de Bijbeltekst) en als tweede (in de kanttekeningen) “bergmuis” of “beermuis.” Zie de kanttekeningen bij Leviticus 11:5 en Spreuken 30:26.
 
Het woord “beermuis” komt niet bij Buxtorf vandaan, maar wel bij de verklaring van de bekende Bijbelvertaler Hieronymus, die schrijft dat een “sjafān” niet groter is dan een egel en zowel op een muis als op een beer lijkt en daarom de naam Arktomus kreeg. Arktomus bestaat uit de Griekse woorden arktos (beer) en mus (muis). Precies deze elementen noemen de Statenvertalers ook bij Leviticus 11:5.
 

"We kunnen het de Statenvertalers niet kwalijk nemen dat ze het woord “klipdas” nog niet gebruikten. Met hun “beermuis” zaten ze er misschien wel redelijk dichtbij."

Zie voor meer informatie hierover bijvoorbeeld de informatieve bijdrage van rabbi Natan Slifkin “The Camel, The Hare, And The Hyrax - Zoo Torah”. Hij schrijft ook dat oudere Bijbelvertalingen de klipdas nog niet kenden (ze komen niet voor in Europa). Het woord “klipdas” kwam vermoedelijk ook nog niet voor in het Nederlands van de 17e eeuw. Het woord “beermuis”, afgeleid van Hieronymus, kenden en gebruikten de Statenvertalers dus wel en gelet op het uiterlijk van de klipdas kan men inderdaad zeggen dat ze enige overeenkomsten hebben met het uiterlijk van beren en muizen. Op dezelfde manier geldt dat konijnen en klipdassen enige gelijkheid in uiterlijk hebben. Slifkin schrijft ook dat Hieronymus met de “arktomus” vermoedelijk ook de klipdas bedoelde. Interessant is ook Slifkins verwijzing naar de geschiedenis van de Feniciërs (pagina 93). Toen zij het huidige Spanje ontdekten, zagen ze daar veel dieren rondlopen die op een “sjafān” leken en noemden het land daarom “Isjafan”. De Romeinen veranderden dit later in Hispania (Spanje). Maar feitelijk leefden er geen klipdassen, maar konijnen in Spanje. Dit onderstreept weer dat de dieren soms door elkaar werden gehaald op basis van hun uiterlijke kenmerken. (Deze verklaring van de naam Hispania is trouwens niet zeker, maar wordt wel vaak als serieuze optie genoemd.)

Wel of niet herkauwen?
Zowel voor het konijn als voor de klipdas geldt dat ze biologisch gezien geen strikte herkauwers zijn. Wikipedia vermeldt bij de klipdas (op basis van de Engelse versie): “Hoewel klipdassen geen herkauwers zijn, hebben ze complexe magen met meerdere kamers die met behulp van symbiotische bacteriën taai plantaardig materiaal kunnen afbreken. Hun algehele vermogen om vezels af te breken is wel lager dan dat van de hoefdieren. Hun kauwbewegingen zijn vergelijkbaar met herkauwen, maar de klipdas is niet fysiek in staat tot regurgitatie (het opnieuw opbrengen van voedsel uit de maag).” En bij “konijn”: “Ook eten ze hun eigen uitwerpselen (coprofagie). Dit is een soort van herkauwing in twee fasen, na de eerste vertering eet het konijn de uitwerpselen rechtstreeks uit het rectum.” Kortom, de vermelding van het herkauwen is geen reden om het konijn per se af te wijzen. 

Wel weten we tegenwoordig meer over het dierenrijk in Israël en is het door uitvoeriger biologisch onderzoek wel heel waarschijnlijk dat er klipdassen zijn bedoeld in de Bijbel. We kunnen het de Statenvertalers niet kwalijk nemen dat ze het woord “klipdas” nog niet gebruikten. Met hun “beermuis” zaten ze er misschien wel redelijk dichtbij…

Drs. C. C. Bremmer