Waarheidsclaim van een kerk

Ik begrijp dat Gereformeerde Kerken vrijgemaakt sterk hechten aan het Woord en interpretatie daarvan en dat dominees en hoogleraren daarin posities hebben genomen  (“Dit is de enige betekenis en waarheid en als groep behoren wij daartoe”). Hoe integreert men dan andere groepen, die andere stellingnamen hebben aangenomen? En hoe gaat men om met deze tijd, waarbij door volksverschuivingen en multicommunicatie heel veel visies op het collectieve bord worden gelegd?

Of ik de vraag begrijp weet ik niet goed. Ook lijkt de vraag meerdere vragen te impliceren. Als (voormalig) ‘vrijgemaakte’ predikant doe ik een poging. Het kon dan ook wel eens een uitvoerige beantwoording worden…

Daarbij eerst een weergave van de vraagstellingen in eigen woorden, zodat de inzender kan zien waar ik me in de beantwoording op richt. 

(1) ‘Vrijgemaakten’ stonden bekend als een kerkverband waarin de Bijbel als Woord van God geëerbiedigd werd. Dominees en hoogleraren namen duidelijk stelling. Daarmee werd een sterke eenheid gecreëerd, vooral ook door de claim dat deze kerk als enige de waarheid zuiver leerde.

(2) Hoe gaat dit kerkverband om met andere kerken en stromingen, waarin men de Bijbel anders interpreteert?

(3) Hoe gaat dit kerkverband om met actuele kwesties in de huidige samenleving, waarin sprake is van massale migratie en grote diversiteit in media en informatieverwerving, waardoor er een veelheid aan meningen bij ons terechtkomt?

1: Vrijgemaakten stonden bekend als…
Eerst even iets meer context. Het kerkverband dat Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) heette, kwam voort uit een afscheiding van de Gereformeerde Kerken in 1944. Men was door de landelijke synode gedwongen om stelling te nemen in een aantal lang slepende discussies, ondanks de oproep van bezwaarden om dit alles te laten rusten, in ieder geval tot de oorlog zou zijn afgelopen. Toch zette de synode door: het moest eindelijk maar eens afgelopen zijn met allerlei meningsverschillen. Zo werd een niet gewilde breuk geforceerd. Vervolgens namen de ‘vrijgemaakten’ hun verlies en gingen over tot het vormen van een zelfstandig kerkverband.

Van meet af aan was er binnen deze groep een sterke wil tot consolidatie en rechtvaardiging van de weg die men was ingeslagen. Dit gebeurde o.a. door het vormen van een eigen ‘zuil’ van media, onderwijs, politiek, etc. Maar ook door zich sterk antithetisch af te zetten tegenover de voormalige Gereformeerde Kerken (die inmiddels zijn opgegaan in de PKN). In de daarop volgende decennia zag men in de GKN telkens opnieuw aanwijzingen van Bijbelkritiek, die de eigen weg van de GKv leken te bevestigen.

Toch bleek in de jaren 1980/90 dat dit zich afzetten een positief onderbouwde Bijbelvisie blokkeerde. Feitelijk ging men zo sterk aan de contra-kant zitten, dat er geen balans was en alles wat afweek al snel ‘geframed’ werd als Schriftkritiek. Dit begon zich vooral te wreken vanaf rond de eeuwwisseling, toen de overtuiging groeide dat men in de huidige pluriforme samenleving niet meer kan volstaan met het herhalen van vertrouwde standpunten. Deze zullen dan gemakkelijk onderuitgehaald kunnen worden.

Daar kwam bij dat men bij het doordenken van deze stellingnames steeds meer ontdekte, dat de ‘waarheidsclaim’ van de GKv een nogal rationele inslag had. Alsof je vanuit de Bijbel rechtstreeks standpunten kunt afleiden, die vervolgens als onaantastbare waarheden en feitelijke kennis konden gelden. Ook de maatschappelijke individualisering deed mee: een rationele opvatting van waarheid heeft iets dwingends (zoals ook bij ideologieën in de jaren ’60/’70 het geval was). Wanneer mensen zichzelf steeds meer als individu zien (een ontwikkeling die al begon met de Reformatie van de 16e eeuw!), wil men de waarheidsclaim zelf kunnen narekenen.

(2) Omgang met andere kerken en interpretaties
Zo groeide er meer diversiteit binnen de GKv. Er kwam ruimte voor vragen, tegenover de vroegere stelligheid. Dat betekende beslist niet, dat er ineens ruimte kwam voor Schriftkritiek of liberale theologie. Wel werd meer openlijk erkend, dat de oude waarheidsclaim vaak té exclusief was geweest en dat het wel eens veel complexer zou kunnen liggen dan toen gesuggereerd werd.

Daarnaast kreeg men meer oog voor het goede in andere tradities en kerken. Er ontstonden tal van contacten en samenwerkingen met andere kerken. Er kwam openheid om van anderen te leren, zonder onmiddellijk de deur dicht te gooien met massieve oordelen over die ‘andersdenkenden’. De fusie met de voormalige Nederlands Gereformeerde Kerken in 2023 was daarvan wel een voorlopig sluitstuk: veertig jaar eerder was dit ondenkbaar geweest (maar dat stuk van het verhaal laat ik nu even achterwege, om het niet al te ingewikkeld te maken).

Belangrijk in dit verband is de Bijbelvisie. Hoogleraren en predikanten gingen daarin voor: de Bijbel is een complex boek, ‘letterlijk’ lezen is onhoudbaar, een gefixeerde waarheid eruit afleiden kan ontsporen in een houding van rechtvaardiging van de eigen positie, de Bijbel is een gelaagd boek vol diversiteit aan culturen en genres, geschreven door mensen in vele tijden, etc. Dat de Bijbelschrijvers daarbij geleid werden door de Heilige Geest, staat vast. Maar de menselijke en culturele factor speelt ook mee, sterker nog, die zijn juist het instrument of de ‘taal’ waarvan de Geest zich bedient.

Uiteraard kon niet ieder meekomen in een meer gelaagde en transparante Bijbelvisie, gewend als men was aan de eenduidige stelligheid van voorheen. Het leidde tot enkele kleinere afscheidingen waarin men poogde terug te gaan naar oude zekerheden. Het is echter de vraag of deze nog verbinding kunnen maken met de huidige geïndividualiseerde samenleving.

(3) In tijden van massale migratie en diversiteit in media en informatieverwerving. 
Hoe nu verder? Onze samenleving staat onder druk. Velen maken zich zorgen over de komst van grote aantallen mensen vanuit andere culturen en met andere godsdienstige opvattingen, met name die van de Islam. Ook hebben velen het gevoel dat er geen enkele zekerheid meer te vinden is in de nieuwsvoorziening: een geïndividualiseerde samenleving vindt geen oriëntatie meer in een soort gezamenlijk gedeelde waarheidsvinding en kennisvoorziening. Mensen zijn ‘zelfwetend’ geworden: niet eigenwijs, wel media-wijs. Men zoekt zelf de eigen kanalen, waarin men eigen opvattingen herkent en weer enige vertrouwdheid en veiligheid vindt.

Of er sprake is van een reële dreiging door migratie, is voor mij de vraag. De huidige sterk vergrijzende samenleving zit te springen om mensen die het ‘gewone’ werk op de ‘werkvloer’ doen: in de zorg, in landbouw en industrie. Zonder arbeidsmigranten zal onze economie vastlopen. Dat er daarnaast ook nog vluchtelingen zijn (een veel geringer aantal), baart velen dan zorg: waar moeten ze wonen, is er werk, en erger nog, voegen ze niet culturen en godsdienstige opvattingen toe die vreemd zijn aan onze samenleving? Maar wat ís dat ‘ons’? De voormalige christelijke zuil is verdwenen, de kerk is een randverschijnsel, de grote meerderheid leeft zonder God en geloof. Wat hebben we dan te vrezen van mensen met een ander geloof? Eerder moet je vrezen voor de verdergaande ontkerkelijking, waarbij mensen steeds meer leven zonder duidelijke oriëntatie op een lichtende toekomst van God.

Hetzelfde geldt van de nieuwsmedia. De bronnen zijn zo divers, dat men zijn heil zoekt in eigen ‘bubbels’. Het grote voordeel daarvan is, dat je dan voornamelijk te zien en te horen krijgt waar je zelf op klikt (en de algoritmen van internet zorgen ervoor dat je die vertrouwde informatie steeds exclusiever ontvangt). Zo kun je je veilig wanen in een eigen vertrouwde virtuele omgeving. Maar zo neemt ook de verwijdering tussen mensen en groepen toe: onze samenleving kent op geen enkele manier meer een gedeeld perspectief!

De positie van de GKv (na 2023 Nederlandse Gereformeerde Kerken) in dit alles is lastig te omschrijven. De diversificering in de samenleving wordt ook in de NGK weerspiegeld. Sommigen zoeken hun heil in een ontwikkeling in evangelische richting. In de evangelische wereld lijkt men weer nieuwe zekerheid te vinden in een stuk gezamenlijkheid en gedeelde ‘waarheid’. Echter, is de Bijbelopvatting in evangelische kerken niet eenzijdig gericht op het welbevinden van het individu (muziek en zang, beleving) en het persoonlijke heil? Is de Bijbel geschreven als boek vol antwoorden op ónze vragen? Dat zijn voor mij serieuze vragen. Anderen zoeken het in een soort relativerende houding, alsof het er niet meer toe doet wat je gelooft of hoe je de Bijbel leest. Het eerste leidt mogelijk tot een soort absolutisme, het tweede tot een soort relativisme. Dat zal de kerk (opnieuw!) geen goed doen.

Is er een derde houding mogelijk? Ik geloof zeker van wel. Deze is te zoeken in een sterke afhankelijkheid van Gods genade, een besef van eigen kwetsbaarheid en een dankende houding om van Christus’ liefde te leven. Deze houding kan men ook toepassen op de benadering van de Bijbel: er mag vertrouwen zijn dat de Geest ons in Gods waarheid zal leiden. Echter dat is niet allereerst die boventijdse rationele waarheid van ooit, maar de waarheid die wij alleen vinden in Jezus Christus zelf, de Weg, de Waarheid en het Leven, in Hem die de Waarachtige Gods is. Die weg is een weg eerder van zoeken en vragen dan van altijd al alles weten, van bidden meer dan van standpunten ventileren, van gelovig ons leven en ook kerkleven in Gods handen leggen, van ootmoed en eerbied dus.

Afsluiting
Ik sluit af met de opmerking dat ik dit alles in korte tijd recht uit mijn hart geschreven heb, en zo vanuit een diep gegroeide overtuiging: de Bijbel is onze voornaamste bron, Gods Woorden klinken in een ingewikkelde wereld en verwarde harten, daar vinden ze weerklank en vormen ze voedingsbodem voor rust en vertrouwen, overgave aan Hem die betrouwbaar is en die niet laat varen het werk van Zijn handen.

Hopelijk heb ik hiermee iets van de vragen begrepen en beantwoord. Mocht dat niet zo zijn, dan hoop ik op een gedachtewisseling die ons samen helpt elkaar als Gods’ kinderen te herkennen.

Dit alles is dus ook een persoonlijke positie, die ik echter deel met velen. Ik probeer deze dan ook telkens opnieuw en blijvend te toetsen, in gesprek en ontmoeting, zonder me terug te trekken op een bastion van betonnen zekerheid. Maar slechts in nederig vertrouwen op de Heer van de kerk. Een kerk die wijder en groter is dan de voormalige GKv!

Ds. K. van den Geest