Bekering en geloofszekerheid gekleurd door eigen geloofsweg

Een vraag aan panellid J. den Haan. U studeert theologie. Zou er ooit wel eens aan de hand van biografieën en dergelijke van oudvaders en puriteinen, een promotieonderzoek of iets dergelijks zijn gedaan in hoeverre eigen bekerings- en geloofswegen invloed hebben gehad op hun ingenomen theologische standpunt over de bekering en geloof? En zo niet, naar u weet, zou dat niet interessant zijn om eens te onderzoeken?

Beste vraagsteller,

Je stelt een interessante vraag. Nu ben ik zeker geen expert op dit gebied, maar ik kan wel wat eerste gedachten meegeven.

Theologie, en dan vooral bevindelijke theologie waarin de nadruk ligt op de persoonlijke ervaring, is nooit zomaar een theorie die losstaat van de theoloog zelf. Zeker bij de oudvaders en puriteinen was theologie een zaak van het hart. Hoe zij dachten over de bekering en geloofszekerheid werd vaak direct gekleurd door hun eigen bekeringsweg. In hun preken en boeken hoor je dat doorklinken.

Twee voorbeelden:

-Bernardus Smytegelt diende de Heere al van jongs af aan en had daardoor geen plotseling of heftig bekeringsverhaal. Omdat hij zelf geen exacte datum van zijn wedergeboorte wist, preekte hij heel mild en wilde hij juist de twijfelende gelovigen troosten, bijvoorbeeld in zijn bekende prekenboek “Het Gekrookte Riet”. Zijn belangrijkste boodschap voor deze mensen was dat je niet precies hoeft te weten wanneer of hoe je bekeerd bent, om toch zeker te mogen weten dat je gered bent door Gods genade.

-Theodorus van der Groe stond de eerste vijf jaar als dominee daarentegen zónder eigen geloof op de kansel. Hij dacht oprecht dat hij een christen was, maar hij bedroog zichzelf met een ingebeeld geloof dat alleen in zijn verstand zat. Pas na die vijf jaar gingen zijn ogen open en leerde hij Christus werkelijk kennen. Omdat hij zelf zo lang in dit gevaarlijke zelfbedrog had geleefd, trok hij in zijn preken en in zijn boek “Toetssteen der ware en valse genade” voortaan een duidelijke lijn tussen echte en valse genade. Hij waarschuwde de gemeente hierdoor altijd streng dat een ware bekering pas begint als je eerst een diep besef van en verdriet over je eigen zonden krijgt.
 

"We zien bij zowel Boston als Brakel dat ze zich bewust waren van de valkuil van het opleggen van een bekeringssysteem aan hun lezers"

Hierin zit uiteraard ook een valkuil. Daar waren verschillende oudvaders zich ook bewust van. Thomas Boston schrijft in zijn bekende boek “De viervoudige staat” over de twaalf bijlslagen waarmee een zondaar losgeslagen wordt van de stam Adam en daarna ingeënt in de ware Wijnstok Christus. Hij zegt echter direct erna dat hij tere gewetens niet wil kwellen of bedroeven door te zeggen dat het altijd precies zo in twaalf stappen moet gaan. Het is geen methode waarvan de Heere altijd op precies dezelfde manier gebruikmaakt.

Wilhelmus à Brakel beschrijft in zijn Redelijke Godsdienst vijf heel verschillende manieren van wedergeboorte en zegt dan: maak je geen zorgen als jouw bekering anders is verlopen dan bij anderen of anders dan je had verwacht, want Gods wegen zijn voor iedereen uniek. We zien bij zowel Boston als Brakel dus dat ze zich bewust waren van de valkuil van het opleggen van een bekeringssysteem aan hun lezers.

Omdat theologie en leven zo verweven zijn, zal iedere goede theologische studie ook een schets geven van de biografie van de theoloog en zijn tijd. Er is namelijk altijd een concrete aanleiding waarom een theologisch boek geschreven wordt. Daarnaast waren de fronten waartegen zij streden destijds heel anders dan nu. Denk aan de strijd tegen de uitwendige godsdienst van Rome, of de debatten met de Remonstranten. Je kunt hun standpunten over de bekering of de heiliging alleen goed begrijpen als je hun biografie kent én weet tegen welke dwalingen ze in hun tijd streden.

Ik ken geen studies die expliciet en in de volle breedte onderzoeken hoe de bekeringswegen van álle oudvaders hun theologie hebben beïnvloed. Dat onderwerp is simpelweg te groot. Wel zijn er boeken die dit per theoloog specifiek beschrijven. Een goed voorbeeld hiervan is het boek “De Nadere Reformatie. Beschrijving van haar voornaamste vertegenwoordigers” (door Dr. T. Brienen, Drs. K. Exalto, Prof. Dr. J. van Genderen, Prof. Dr. C. Graafland, Prof. Dr. W. van 't Spijker). In dit werk trekken de auteurs structureel lijnen van het persoonlijke leven naar de theologie. De voorbeelden van Smytegelt en Van der Groe zijn gebaseerd op dit boek.

Hartelijke groet,
Johan den Haan