Stem van mijn geweten

Als je met psychische/psychiatrische problemen tobt, in hoeverre is je geweten dan beïnvloed door de problemen? Ik bedoel, bijbels gezien moeten we nooit de stem van je geweten negeren, zeggen ze. Maar als je psychisch kwetsbaar bent, kan het dan ook zo zijn dat de stem van je geweten je extra aanvliegt? Ik word helemaal gek van mijn geweten. Maar is het dan echt de stem van mijn geweten? Of kan het wat anders zijn? Niet dat ik stemmen hoor natuurlijk. Maar meer in de vorm van schuldgevoel: “Zie je wel... je had best dit of dat...” Is dat echt het geweten dat spreekt?

Je stelt een heel belangrijke en ook moeilijke vraag waar veel over te zeggen valt. Laat ik eerst zeggen dat een christen beseft dat alle aspecten van zijn menszijn in relatie staan tot God als Schepper en onderhouder van het leven. Er is onderscheid tussen lichaam, psyche en ziel, maar niets daarvan staat buiten de omgang met de Heere. Wat jouw vraag betreft: als je geweten je aanklaagt, werkt dat altijd door in je psyche en kan het ook lichamelijke gevolgen hebben. Zie bijvoorbeeld Psalm 32:3. Tegelijk is wel belangrijk om het onderscheid te blijven maken. Daarom is je vraag terecht: is het vooral geweten (moreel) of schuldgevoel (emotie) waar je “gek van wordt”? Je zegt dat je bijbels gezien de stem van je geweten niet mag negeren. Maar is je geweten moreel zuiver, of wordt het ook door andere dingen beïnvloed? 

Je oppert de mogelijkheid van een ‘schuldgevoel’. Schuldgevoel kan leiden tot verschillende reacties, namelijk schaamte, minderwaardigheid, zelfverwijt, zelfveroordeling of -bestraffing. Als je zelf spreekt over “gek worden van mijn geweten”, lijkt het erop dat vooral last hebt van zelfveroordeling of misschien zelfs zelfbestraffing. Ik kom daar nog op terug.

Christenen kunnen de neiging hebben om schuldgevoelens te snel en te eenzijdig te zien als iets dat goed is voor God, vanuit het besef dat we zondaars en dus schuldig zijn. Maar dat is een valkuil. Adam en Eva voelden zich direct schuldig nadat ze gezondigd hadden. Als reactie verborgen ze zich uit angst voor straf voor God en bedekten ze zich met bladeren uit schaamte voor elkaar. Dit schuldgevoel bracht hen echter niet tot oprecht berouw en belijdenis van zonde. Ze probeerden zelfs de schuld af te schuiven. In dit voorbeeld is duidelijk dat hun schuldgevoel niet alleen gevolg was van zonde, maar ook zelf door de zonde werd aangetast.
 

"Ook een ‘sprekend geweten’ is door de zonde aangetast en niet zuiver. Iemands ontwikkeling is zeer bepalend voor de ontwikkeling van het geweten"

Schuldgevoel kan ook andere oorzaken dan concrete zonde hebben. Opvoeding en bepaalde levenservaringen kunnen het beeld van onszelf en van de Heere beschadigen, zodat we bijvoorbeeld voortdurend meekrijgen dat we niets waard zijn, of dat waardering afhankelijk is van het voldoen aan de wensen van een ander. Of dat we bang moeten zijn van God. Het voorgaande geldt ook voor een ‘sprekend geweten’. Ook dat is door de zonde aangetast en niet zuiver. Iemands ontwikkeling is zeer bepalend voor de ontwikkeling van het geweten.

Daarmee wil ik niet zeggen dat schuldgevoel en een sprekend geweten niet serieus genomen moeten worde, integendeel. Mensen zonder schuldgevoel en geweten kunnen zeer misdadig worden! Maar dit moet ik verder laten rusten.

Nauwkeurig lezen van de Bijbel laat zien dat de Heere nergens oproept tot psychologisch schuldgevoel! Dat leidt ook niet tot geestelijke groei. Puur psychologisch schuldgevoel werpt ons terug op onszelf, kan tot zelfbestraffing of juist ontkenning van schuld en beschuldigen van anderen leiden en tot mislukken gedoemde pogingen tot zelfverbetering. 

In plaats daarvan roept de Heere op tot belijden van zonde, berouw en bekering tot God. Dan gaat het niet maar om een gevoel, maar om concrete zonden en om het besef dat we in onszelf zondaar zijn voor God. Wie dat oprecht gelovig belijdt, ontvangt vergeving, wordt aangenomen tot Gods kind en mag leven bij het licht van Woord en Zijn Geest. Dat mogen en moeten we er meteen aan Gods toevoegen en niet eerst allerlei eigen verbeteracties willen uitvoeren. Want dat is verkapte trots: we denken toch weer het zelf op te kunnen lossen. Sinds onze val kunnen we dat niet meer en dankzij het offer van Christus hoeft dat niet meer.  

Nu kan het misverstand gaan ontstaan dat het relativeren van schuldgevoel of geweten leidt tot een slordig leven of erger. Daarom moeten we nu naar Gods oproep tot oprecht berouw en bekering. Berouw omvat ook schuldgevoel, maar berouw komt niet voort uit onszelf, maar uit een besef van gezondigd te hebben tegen God, Zijn Woord en Zijn liefde in het offer van Christus. Dat vermindert niet ons schuldbesef, het verdiept het juist! Maar het bevrijdt wel van het zelf dragen van deze last. Jezus nodigt uit die last bij Hem te brengen (Mattheüs 11:28-29). Dit is de toets en niet ons gevoel, geweten, of wat anderen of wij van onszelf vinden. En ook niet of het schuldgevoel voldoende intens of langdurig moet zijn. Bij oprecht berouw willen we niet eerst van ons schuldgevoel af, op welke manier dan ook, maar in liefde de Heere en de naaste dienen. De beweging van Zacheüs en David in Psalm 51 laat dat heel krachtig zien! Dit gaat allemaal niet in één keer goed en is ook geen blijvende toestand. Ik kan dat hier slechts aanstippen. Maar dat doet niets af aan waar het om gaat. 
 

"Je mag weten dat niet je eigen gevoel beslissend is, maar de woorden van God"

Ik kom nog terug op je vraag of je gewetensprobleem samenhangt met psychische kwetsbaarheid. Dat kan inderdaad het geval zijn. Eerder wees ik al op een beschadigende ontwikkeling. Ook de persoonlijkheid kan een rol spelen, bijvoorbeeld als je hooggevoelig bent. Ik heb echter geen aanwijzingen in je vraag om hier nader op in te gaan. Als het probleem je dagelijks functioneren ernstig belemmert, is het aan te raden om een psycholoog te raadplegen. Als je zegt dat je er gek van wordt, lijkt dat een goede zaak. 

Maar blijf ook dan de omgang met de Heere vooropzetten. Want dat is onmisbaar om meer tot vrede te komen. Een aanklagend geweten is geen onbekende zaak voor een christen. Dat klinkt door in 1 Johannes 3:18-20: “Mijn lieve kinderen, laten wij niet liefhebben met het woord of met de tong, maar met de daad en in waarheid. En hieraan weten wij dat wij uit de waarheid zijn, en zo zullen wij ons hart voor Hem geruststellen. Want als ons hart ons veroordeelt, God is meer dan ons hart, en Hij weet alle dingen.” En Romeinen 8:1: “Dus is er nu geen verdoemenis voor hen die in Christus Jezus zijn, die niet naar het vlees wandelen, maar naar de Geest.” Martin Lloyd Jones schrijft hierbij: “De christen is iemand die niet verdoemd is. Omdat dit voor hem waar is, hoeft een christen zich nooit verdoemd te voelen.” Als we ons dan toch door ons geweten of schuldgevoel laten leiden, stellen we dat in feite boven God en Zijn werk. Hieruit volgt niet dat een gelovige geen last kan hebben van het probleem zoals je dat aangeeft. Maar je mag dan weten dat niet je eigen gevoel beslissend is, maar de woorden van God die ik zojuist citeerde. Dat wens ik je toe en dat dit je last verlicht.

Dr. J. van der Wal