Geseculariseerde bastaardvloek

Ds. J.J. Tigchelaar / 9 reacties

28-07-2015, 09:32

Vraag

Mag je het woord "hartstikke" zeggen? Ik heb van thuis uit geleerd dat ik dat niet mocht zeggen, omdat het een bastaardvloek is. Steeds vaker hoor ik dit woord en zie het ook in reclamefolders staan.

Antwoord

Om met het allerlaatste te beginnen: het kan nog erger. In een evangelische groepering werd bij de aanvang van de dienst tegen de aanwezigen gezegd dat ze “hartstikke welkom” waren. Toen ik dat hoorde dacht ik nog dat het over stikken ging. Ik heb niet ademloos geluisterd.

Maar nu serieus. Hartstikke is een afkorting van de combinatie “hartstikke dood”. De betekenis is dan dat je in één keer door een steek in het hart dood bent. Dat in veel gevallen het woord met een d geschreven wordt is dus onjuist. Het is een krachtterm, te vergelijken met “ik mag doodvallen als het niet waar is wat ik zeg.” Is hier sprake van een bastaardvloek? Ik denk van wel. Maar het is een geseculariseerde bastaardvloek.

Een vloek is een woord of een uitdrukking waarin God en/of Zijn straf als scheldwoord of meestal als Getuige wordt gebruikt. Voluit wordt dan de verdoemenis genoemd. Men bedoelt dan dat God je mag verdoemen wanneer je niet de waarheid spreekt, terwijl daar niet om gevraagd wordt. Het derde gebod is hier duidelijk over; het is ijdel gebruik. Ook wanneer het woord verdoemenis dikwijls enigszins verbasterd of verkort gebruikt wordt, blijft het niet te verontschuldigen.

Maar mensen blijken toch behoefte te hebben een soort bekrachtiging aan hun beweringen toe te voegen. Wanneer het dan niet meer God of Zijn verdoemenis is, dan iets anders. In dat verband noemde ik de geseculariseerde bastaardvloek. In die categorie valt het gebruik van hartstikke dood.

Het wordt, vreemd genoeg, dan een versterking van een gevoel of mening: iets is hartstikke fijn of erg of mooi of waar, etc. Maar het blijft een uiting waar de dood bij betrokken is, al is men dat niet meer bewust. Ook al weet men de feitelijke betekenis niet meer, het heeft toch kennelijk een aantrekkingskracht als krachtterm.

Ik ben het met de opvoeders of begeleiders van vraagsteller eens, dat het woord dient vermeden te worden. In goed en gepast taalgebruik behoort het niet thuis. Ergens is het ook een teken van gebrek aan bijvoeglijke woorden. Maar vooral de lichtzinnigheid waarmee hier impliciet over de dood gesproken moet ons leren dit woord of dergelijke uitdrukkingen niet te gebruiken. Stel dat je zegt dat iets hartstikke fijn is, bedoel je dan dat je morsdood wilt neervallen wanneer het toch tegenvalt?

Zou het niet goed zijn dat we ook anderen hier op aanspreken?

Ds. J. J. Tigchelaar

Ds. J.J. Tigchelaar

Ds. J.J. Tigchelaar

  • Geboortedatum:
    05-12-1931
  • Kerkelijke gezindte:
    PKN (Hervormd)
  • Woon/standplaats:
    Putten
  • Status:
    Actief
  • Bijzonderheden:

    Emeritus predikant en adviseur predikantenopleiding Church of Central Africa

Tags in dit artikel:

vloeken
9 reacties
balksplinter
28-07-2015 / 09:44
Gezien deze uitleg voor mij en waarschijnlijk voor velen geheel nieuw is, is het m.i. beter om onwetende mensen lekker in het onwetende te laten en hun gewetens niet onnodig te belasten. Doet me al met al denken aan de offervleeskwestie uit 1 Korinthe 10.
Omega
28-07-2015 / 09:55
@balksplinter De meeste mensen kennen de betekenis achter een vloek evenmin. Ook maar laten vloeken?
cicero
28-07-2015 / 11:29
Het is gevaarlijk om de betekenis van een woord te verbinden aan de herkomst ervan. In de taalkunde geldt dat de huidige gebruikscontext de betekenis bepaalt, niet wat het in het verleden betekende. Met andere woorden: 'hartstikke' is voor de meeste mensen gewoon een synoniem voor 'enorm' en het heeft zijn betekenis als krachtterm verloren.

Ook op het volgende bestaat taalkundig een andere visie: "Men bedoelt dan dat God je mag verdoemen wanneer je niet de waarheid spreekt." Het '-me' hoeft echter niet uitgelegd te worden als het voornaamwoord 'mij', maar kan ook gezien worden als een aanvoegende wijs: men bedoelt dan: moge God deze situatie/dit ding verdoemen. Het is van de context afhankelijk of een dergelijke uiting 'ijdellijk gebruik' is.
balksplinter
28-07-2015 / 11:58
Sluit me helemaal aan bij cicero. @omega: er is wat mij betreft daarin verschil of de Naam van God expliciet misbruikt wordt, wat overduidelijk is in het gebruik van de naam Jezus als krachtterm of de gvd-vloek en directe afgeleiden waarin God veranderd wordt in ged of gad. Inderdaad, wanneer je verdoemenis bijvoegelijk gebruikt is het al een stuk lastiger, hoewel je dan ook rekening dient te houden met Gods voorzienigheid. Als God ons in een bepaalde situatie brengt, is het niet aan ons om dat lastig te vinden.
Catherine
28-07-2015 / 12:37
Ik hoor veel christenen ook zeggen: het was doodeng.
Of vloekafkortingen zoals: jeetje e.d.
En bij navraag blijkt dat ze het helemaal niet beseffen.
jip_86
28-07-2015 / 12:49
Volgens onze taal, betekent het nu 'helemaal' of 'heel erg':
https://onzetaal.nl/taaladvies/advies/hartstikke-hardstikke

Ben het dus ook eens met cicero.
tochrefo
28-07-2015 / 20:18
ik moet nu terugdenken aan mijn lagere schooltijd (1959/1965). Op deze Gereformeerde Lagere School moesten wij een opstel over Noach maken. Jantje schreef...... en het begon hartstikke hard te regenen. Het werd breed uitgemeten dat in een Bijbelverhaal niet gevloekt mocht worden. Verder natuurlijk ook niet. Acht soms denk ik wel eens "Wees niet al te rechtvaardig"
Samanthi
30-07-2015 / 11:48
Hartstikke ja een veel gebruikt woord, maar mi geen vloek, Gods Naam misbruiken gaat dieper dan een in onze ogen vloeken/ bastaardvloeken, bidden zonder je gedachten erbij bijvoorbeeld, je bidt, noemt Zijn Naam en denkt aan iets anders, dat is misbruik van Zijn Naam en erger dan het woord hartstikke.

Toch kunnen woorden de gevoelswaarde hebben van een vloek, shit bijvoorbeeld of bullshit, wij zouden zeggen stierenpoep, maar Engelsen niet die vinden het een vloek, dat staat ook in woordenboeken als vertaling voor bepaalde vloeken, misschien minder krachttermen gebruiken of zelf wat origineler zijn in uitdrukkingen?
Justinus
01-08-2015 / 20:50
Voor mijn gevoel is dat wat @Cicero zegt juist. Helaas is de praktijk vaak anders.

Terug in de tijd

In Handelingen 16:14 staat dat Lydia God diende. Later in dit vers staat dat God haar hart opende voor Paulus woorden. K...
geen reacties
27-07-2002
Mijn man en ik zijn acht jaar getrouwd en we hebben twee kinderen. Vorige week betrapte ik mijn man op zelfbevrediging (...
31 reacties
27-07-2013
Hebben dieren een ziel of een geest? Wat zegt de Bijbel hier over? Kunnen dieren in de hemel komen?
geen reacties
27-07-2002
website-ontwikkeling door webdevelopment by Accendis
design website door design website by Mooimerk
hosting website door hosting website by STH Automatisering